Baby we were born to run

Ein god biltur – det er mindfullness, terapi og lukke – i ein og same pakke. Men det lyt gjerast rett. Du kan ikkje berre sette deg i bilen og køyre raskast mogleg frå A til B!

Tekstog foto: Roy Sunde.

– Vi har eit oppdrag i Nordfjord, på onsdag, seier Fossen.

Om han er klarsynt, eller berre heldig, veit eg ikkje. Men det er altså slik at etter den våte seinsommaren i år, klarar han å prikke inn ein av våre stadig meir sjeldne utflukter i bil på ein dag der Yr.no stikk neven djupt, djupt ned i godeposen, riv opp ein stappfull neve med små soler, og ikkje den typen med sky føre seg ein gong, men berre peprar køyreruta med slike.
Og så kan ein jo seie det slik at eg i grunn er for gammal til å tru på julenissen, påskeharen og Yr.no. Og du verden, dei har jo knust fleire hjarter per dag i sommar enn all verdas sjarmørar til alle tider har klart til no! Eg har sett sterke, stabile vaksne folk bryte saman til hikstande byltar berre du nemner Yr eller Storm.
Men av og til treff faktisk den der ekstremt svaksynte høna med superskeive hornhinner og tjukke lag med grå stær faktisk eit gullkorn av ein dag midt inne i havet av grus vi normalt kallar sommardagar her omkring.
Og dette var ein sånn dag!

– Vi tek vel ned taket, seier Fossen i det han glir inn på tunet mitt. Eg nikkar, og sjekkar forsiktig om eg har med solbrillene. Ein skal eigentleg vere litt forsiktig med det. Kaoskreftene som rår universet vårt, er ikkje så glad i slikt. Ein skal ikkje berre vere cocky og anta at sola kjem til å skinne, ein må liksom vere litt diskret og takksam over slikt. Og då gjeld det å berre litt sånn casual la solbrillene gli ned i ei lomme, og ikkje tenke for mykje på det, elles glimtar universet til med overskya og regn. Det er banna bein. Sjølv ein ikkje-truande førdianar veit at slike krefter både finst, og ikkje bør tuklast med.

– Eg har solkrem om du treng, gliser Fossen i det eg bøyer meg ned for å smyge kamerasekken i baksetet, og truleg blender han litt med månen som blenkjer i sola. Vel vitande om at det som stikk ut i sola på toppen, det blir lett baconsvor etter ein lang dag i ein kabriolet. Ei lekse eg lærte på den harde måten, etter ein lang dag i ein bil med panoramatakvindauge, som ikkje på noko vis bremsa sola sine herjingar. 12 år seinare, og Fossen synest framleis det er kjekt å terge for slikt.

Eg tek ikkje i mot tilbodet. Mest på trass. Og litt fordi kombinasjonen tynt hår og solkrem ikkje er så godt. Salig er den som er heilt skalla, tenker eg, for dei skal sleppe klisset. Og dessutan byrjar månen å bli ganske herda av all sola den får når ein går til jobb kvar dag. (Ja du kan spøke du! Red.merk.)

Saka held fram under annonsa

Med kaffi i neven, lett bakgrunnsdryss av musikk, sol på den no mykje omtalte skallen og fartsvinden blafrande i setebeltet legg vi ut på vegen retning Jølster.
Eg veit ikkje om eg kjem på ei kjensle eg set meir pris på i dagleglivet mitt enn nett denne: Å vite at dagen, og mange mil, ligg før meg. Kvar eg skal, og kva eg må gjere undervegs på turen, det er underordna den boblande gleda det gjev meg å sitte i ein bil på veg mot noko.

Det skadar ikkje når Jølstravatnet ligg blikkstille, og fjellheimen innafor speglar seg i all si velde, slik at du i prinsippet ikkje kan sjå kva som er opp eller ned på verda. Det er uansett eit problem som løyser seg av seg sjølv, takka vere vår ven gravitasjon. Så då kan ein konsentrere seg om å nyte omgjevnadane, og ikkje minst kjensla av å sitte i ein open bil.

Lat meg klarne opp noko her. No høyres det ut som eg lev og andar for bil. Det er ikkje sant. Det er ikkje ein gang kvar dag eg køyrer bil lenger. Eg vaks opp saman med ein skokk karar som mekka og skrudde på alt som hadde hjul, men eg vart aldri ein av dei. Einaste eg har mekka på var den gamle Renault 12’en eg kjøpte i 1989. Lysa forsvann utanfor Stavanger i piskande haustver ein sein kveld. Eg sto og hamra og slo og pirka, til dei brått kom på igjen. Eg anar ikkje kvifor. Eg tok det heller som eit teikn på at eg burde få ein ny hobby, berre eit prov på den gamle teorien om at viss mange nok apar hamrar laus på mange nok skrivemaskiner lenge nok, så vil dei til slutt skrive ut Shakespear sine samla verker, via tilfeldigheiter. Det handla vel mest om at bilar var noko enklare skrudd saman før. Nok til at ein tulling som pirkar og slår og dunkar og bannar i blant treff eit eller anna.

Så lenge bilen går, er eg nøgd. Så lenge stereoanlegget er ok og selskapet godt, held det. Sjølvsagt er det kjekt med kule, feite, gromme bilar – eg er no trass alt ein mann – men det er ikkje der den verkelege magien til ein bil ligg.

Når ein veks opp utanfor der kollektivtrafikken rår, er bil synonymt med fridom. Den opnar ein diger moglegheitshorisont, som berre vert avgrensa av tilgang på bil og pengar til drivstoff. Den dagen lappen var i boks, den dagen opna verda seg opp. Eg kan framleis få gåsehud av kjensla av å sitte i ein bil, på veg til Oslo, Verdal eller for den del Stad. Det er få kjensler som kan måle seg med godt selskap, eit ok stereoanlegg og 10-12 timar med landeveg. Og den beste delen av ein slik tur er å vere på veg, fyllt av forventingar. Det ligg ein slags metafor for livet der.

Sidan eg og vaks opp i stordomstida til Bruce Springsteen, måtte eg bli skadd: som han syng i ”Born to Run”

In the day we sweat it out on the streets of a runaway American dream
At night we ride through the mansions of glory in suicide machines
Sprung from cages out on highway nine,
Chrome wheeled, fuel injected, and steppin» out over the line
H-Oh, Baby this town rips the bones from your back
It’s a death trap, it’s a suicide rap
We gotta get out while we’re young
«Cause tramps like us, baby we were born to run

Når du sit og lyttar til dette med øyre store som middagstallerkenar og våte glasaktige auge som ser over horisonten mot nye mål, ja då blir du prega. Sidan den dag har eg alltid følt at det var noko å sjå og oppleve der ute, ein stad.

Men ofte brukar ein bilen feil! Nemleg som ein måte å komme seg hurtigast mogleg frå A til B!
Bilen kjem til sin rett i det augneblikket vegen blir målet. Når du nyt ferda mellom A og B, utan tanke på å komme fram. Når du tar avstikkarar.
Ta til dømes søndagsturen. Eit 60-og 70-tals fenomen, der fritid var eit fenomen som skulle fyllast. Då kunne ein familie køyre ein tur på søndagen, utan større mål og meining enn å sjå noko. Ei utsikt, kysten, fjellheimen eller berre rundt ein fjord eller to.  Ein god søndagstur vart alltid avslutta med å ete kjøtkaker, svinesteik eller snitsel ein eller anna stad.
Det ligg noko der. Alle turar bør ha ein pause. Ei oppleving. Anten det er ein avstikkar til noko spennande, eller berre ein matpause. Og i blant må du berre nikke til røtene. På 70-talet, og for den del før det også, var ikkje ein lang biltur heilt som no. Ting tok litt lenger tid. Det var til dømes tre ferjer mellom Førde og Bergen. Økonomien var ikkje like solid for familiar flest som den er i dag. Så kva gjer ein?

Ein pakka med seg niste. Skiver med leverpostei med sylteagurk på. Og sjølvsagt skiver med kokt egg på. Gjerne med følgje av ansjos. Ein utdøyande kombinasjon. Ei flaske med utblanda saft til borna, ein termos kaffi til dei vaksne. Og så køyrte ein. Når svolten peip, stogga ein ved første og beste rasteplass. Gjerne midt oppe på ein fjellovergang. Rastast skulle det. Og det er det vi skal. Dog utan niste, vi vil handle undervegs.
– Eg har med duk, reiseradio og termos, slår Fossen fast. – Resten handlar vi i Måløy.
Vi har ein plan, om piknik med havet.

Vi sig over Utvikfjellet og rundar ned til fjorden. Køyrer innover mot fjordbotnen i passe tempo, framleis i strålande sol. Lyttar til alt frå fuglekvitter til møtande motorsyklistar, og pratar skit om ditt og datt.

– Eg las nettopp at Audi held på å utvikle eit støytdemparsystem for elbilar, som skal generere straum i humpar og slikt. Det blir saker, slår eg fast i det vi tek fatt på det vante vegarbeidet mellom Olden og Innvik. Kan ikkje hugse sist det ikkje føregjekk noko her inne gitt.

– Vi hadde i alle fall fått fylt godt på batteriet her no, seier Fossen i det vi humpar opp og ned, ikkje på veg mot Skomperud på heia, men tvert i mot forbi den siste skavanken på Olden-Innvik som står att, før strekninga endeleg kan riste av seg kallenamnet ”Norges verste veg”.

Vi kjem til Stryn, utfører pliktene vi er leigd inn for, og vender nasa mot Vågsøy. Og i det vi kjem til oppdrag to, finn vi ut at kamerastativet ligg att på åstad nummer ein. Vel, adapt and overcome.

Oppdrag to er gjennomført. Fem timar køyring og to timar fotografering til endes. Pingler ville no skote strake vegen heimover, og kanskje komme tilbake akkurat i tide til arbeidsdagens slutt, for så å gå heim. Men det er berre stress. Og sidan vi kjem frå inst i ein fjordbotnen, så vil vi ha maten salta av hav! Altså sånn metaforisk i alle fall. Plan A: Mat på Grotlesanden. Vi legg vegen over Måløybrua for å proviantere.
­– Vi stikk vel innom Havfruen (Snorre Sjømat) og hankar inn niste, spør Fossen, og ventar eigentleg ikkje på svar.
– Ja, noko anna ville jo vere galskap.
– Fem sekundmeter vind på brua i dag, kommenterer han på veg over.
– Det er så godt som vindstille her.
– Men du, plan A, den trur eg vi kan drite i, seier eg og peikar mot Bremanger. Som i teorien skal ligge til venstre for oss, men det kan vi ikkje bekrefte. For havet har montert ein enorm skoddebank der. Det ser ut som ein gal murar av gigantiske proporsjonar berre har funne ut at han vil sette opp ein velvaksen mur.
– Då tek vi Refviksanden, seier Fossen, sidan det til høgre ser litt meir lovande ut.
Vi parkerer, og får sjølukta midt i fleisen når vi opnar døra. Både svolten og lysta på sjømat kveiknar skikkeleg til.
– Eg må få ein pose reker: og så litt sånn pastasalat med krepsehalar. Og kva er det i dei skålene der, undrar Fossen i det vi har komme inn føre fiskedisken.

– Steinbitkaker, klippfiskburger og fiskekaker, seier dama bak disken.

– Klippfiskburger? Det tek vi, seier Fossen og avrunda handelen. Mills Majones tilhøyrer grunnutstyret, så det er alt sikra, saman med ein spiralloff, papptallerkenar og våtserviettar.

Ute skin sola, med løfte om lysare tilhøve mot høgre, enn det var til venstre. Vi siktar oss inn på det forjetta badeland, på andre sida av øya.
Det er berre eit problem. Sjølv om Måløy sentrum per no har litt sol, så er det slett ikkje tilfelle for resten av kommunen, verken mot nord eller sør. Innover fjorden strålar det, ut mot havet ligg skodda så tett og låg som den kan komme. Vi køyrer i håp, som blir knurva saman som ein gamal serviett.

I det vi kjem til stranda, innser vi at vi ikkje ser kvar himmelen sluttar og havet byrjar, av heilt feil årsak: Alt er ulike nyansar av grått, ikkje blått. Vi innser vi at dette er eit tapt sak.
– Altså, dette går jo ikkje. Dette blir for trist, seier Fossen.

– Eg trudde eg hadde unngått å jinxe kaoskreftene med diskré solbrille-smugling, men det var nok berre ei utsetjing. Dei vann til slutt likevel: Og det er jo ikkje aktuelt å sitte i skoddeheimen og ete på ein av tolv soldagar i år.

Det store spørsmålet melder seg. Når verken plan A eller B fungerer, kva då? Fossen sig innover mot sola igjen. Mørk til sinns. I 30 sekund!
– Vi skal finne ein rasteplass!

Fossen byrjar å speide. Rasteplassar er det jo flust av, er det ikkje. Etter eit par mil har entusiasmen ramla ned ei hakk. Det er ikkje ein rasteplass å sjå. I det vi nærmar oss Maurstad foreslår eg på kødd å ta vegen mot Åheim, og sjå om vi finn der. Det er like før Fossen gjer det også. Men vi held fram. Og i det vi passerer Maurstad, og rundar neset, finn vi den: Ein stor, romsleg rasteplass, med tre bord, og eit bitte lite fyr.

Ein god tur handlar ikkje om å komme til målet og returnere. Eller kor langt ein har reist. Den handlar om å oppleve noko. Ta seg tid. Gripe det der forbaska augeblikket. Rett og slett å stige ut av tida ei stund og berre leve.

Og det er nett det vi gjer. Berre med det enkle faktum at vi breier duken ut over bordet. Hentar radioen, og lagar til eit skikkeleg matbord.
Den italienske bubilfamilien på bordet ved sidan av, ser ut til å lure fælt på kvifor det sit to gråhåra karar og et på raud duk, medan dei tek bilete av seg sjølv. Det får bli eit mysterium for dei. Ungdommane i bubilen fniser av oss.

Vi ryk i klippfiskburgeren først, for å ta toppen av svolten før dei meir tidskrevjande rekene. Berre for å vere sikker tek eg ei med Mills Majones og krepsehalepastasalat også.
Begge deler smakar omtrent akkurat så godt som vi hadde trudd og håpa, med klippfiskburgeren som vinnaren.

Vi reinskar reker, legg rause striper med majones på spiralloffskiver, og stablar så mange reker opp på som tålmodet og arealet rår med, før svolten tek overhand.
Sola skin ned mellom trekronene og får fingrane til å glitre. Vi maular og reinskar, pratar og maular vidare. Eit par dorske kvefsar melder seg på gildet. Eit kort forskingsprosjekt tyder på at kvefsen ikkje er så gira på reker og majones som ein skulle tru. Det gjev seg i alle fall utan kamp, og let seg vifte vekk med nokre dovne handrørsler.

Du kan sikkert ha det enno betre enn dette. Men kvifor strekke seg lenger enn ein treng? På ein heilt vanleg onsdag, men dog på ein sjeldan sommardag her omkring, og attpå i arbeids medfør, trur eg ikkje ein kunne heva opplevinga av lukke veldig mykje meir.

Etter ein dorsk, solvarm halvtime, der det mest slitsame var å få skalet av fleire reker, pakkar vi i hop og fer heimover, i kabrioletmodus. Det vil seie ”vi har det framleis ikkje travelt, og arbeidsdagen er for lengst omme-tempo”.

Undervegs tenker eg på kor sjeldan vi faktisk nyt den luksusen ein bil er. Du skal ikkje mange år tilbake før det ikkje berre å forsere Nordfjorden på langs to vender på ein dag med Førde som start og stoggpunkt, og attpå legge inn ein piknik på ein solfylt dag. Dei som er rundt 50 no er i grunn den første generasjonen som fekk høva ein bil gjev i fanget som ”kvardagskost”. Heile fylket vårt ligg der til mogleg nyting for den som har ein bil og ein halv tank drivstoff, kvar einaste dag. Og nyttar ein ei helg til det, så blir jo operasjonsradioen halve kongeriket og litt attpå. Om du er old school-turfarar pakkar du niste heimafrå. Viss ikkje finn du deg ein ”søndagsmiddag-oase” ein stad.

Maten smakar truleg betre med utsikt mot havet, eller Jotunheimen, trur du ikkje? Alt ligg og ventar eit par timar heimafrå. Så, hiv deg i bilen no.

Om ein ikkje i blant brukar bilen til å køyre ein tur berre for turen sin del, eller fordi ein får eit innfall,  burde ein knapt få lov å ha bil! Det blir omtrent som med folk som spring på fjellet, men gløymer å nyte utsynet frå toppen.  Kva er då vitsen?

Det er forskjell på å leve og på å eksistere. Akkurat som det er forskjell på å køyre bil, og reise på ein tur. Basta!

Fleire djupe, eksistensielle tankar greier eg ikkje å oppdrive. Det fine med å køyre kabriolet er at du får kontakt med elementa på eit heilt anna vis. Sola bakar deg, gjer deg trøtt og stram i maska, slik sola skal gjere. Og sola og vinden eltar deg til gjespen kjem. Nett som når du er på båttur.
Naturen og lydane kjem deg inderlig nær. Det gjer noko med køyreturen. Til dømes stoggar mange samtalar midt i, fordi ein kjem til ein tunnel. Du kan snakke der  også, det er berre det at ingen høyrer eit pøkk av kva du seier. Så då glir du inn i ein rytme der du stilnar i det det mørknar, og så held du fram når det lysnar. Om ikkje anna gjev det i alle fall rikeleg med tid til modning, refleksjon og tankar over det ein held på å seie.

Og så, brått, er turen over, midt i gjesp nummer 57.