Norges styggaste by?

Eg ruslar heim frå jobb. I den der Førde-miksen av regn og sol, som sikkert finnast andre stader, men som for meg er så Førde som det kan bli. Tankane mine er på det eg las rett før eg gikk: Nok ein gang blussar debatten opp. Den som har følgt meg i sidan 80-talet: Er Førde Norge sin styggaste by?

Tekst og foto: Roy Sunde.

Eg tek stien langs elva. Går ned den vesle trappa til elva, og føl steinleia som ligg heilt i vasskanten bortetter elva og under Langebrua. Slepp tanken fri. Eg er innfødd førdianar. Det var ikkje eit val. Ei heller å vekse opp her. Men det var eit val å flytte heim etter utdanning. Og bli her. Stifte familie her. Eg har fornekta deg, fortvila over deg, og omfamna deg på ny Førde. Eg valte deg som staden eg vil vakse inn i framtida med.

Vi vaks opp saman, eg og du. Og undervegs har vi blitt både uglesett og utskjelt begge to, men vi kom oss gjennom det. Eg er fødd sommaren 1971, ironisk nok på sjukehuset i Florø, vår erkefiende fram til vi lærte oss å samarbeide.
Førde vart for alvor fødd i 1968. Du hadde lange anar før den tid, men på slutten av 60-talet endra du karakter. Frå eit søvnig bygd, som låg gunstig plassert, til eit veksande regionsenter, der det vaks fram industri, handel og servicenæringar i  høgt tempo, med ditto auke i tal innbyggarar. I 1970 budde det 4731 sjeler i Førde kommune. No nærmar vi oss 13.000. 180 nye innbyggarar kvart år, i 46 år.

Saka held fram under annonsa

Det blir veksesmerter av slikt. Og det tek tid å finne ein felles identitet.

Førdianarane har ikkje patriotisme har eg høyrt mykje av livet mitt og. Kva er ein førdianar tenker eg då? Er det dei som har budd der i heile sitt liv, og gjerne to-tre-ti ledd bakover? Eller dei som flytta hit i løpet av desse åra? Det er mange fleire av dei som er her no som ikkje kan telje mange ledd bak. Dei trenge kanskje litt tid på å bli ”innfødd”. Og ein må bli kjent med kvarandre før ein kan dra lasset i lag.

Men det har blåst ein ny vind over Førde i det siste. Vi har alltid vore stolte av Førde, vi som er herifrå. Men vi har ikkje verken skrike høgast om det, eller alltid tort å vise det. Men no gjer vi det, i stadig sterkare grad.

VG-lista til Førde, Europameisterskap i vektløfting og siger over Brann i cupen er nokre døme på ting som har fått oss til å heve blikket og gå rakare i ryggen. Den fantastiske Hafstadparken er eit anna døme. Steg for steg byggast ein by. Ein felles identitet. Ei kjensle av oss.

Kanskje kjem det ein ny epoke med slike veksesmerter no, når Førde skal trå inn i rolla som administrasjonsststad for ein storkommune, i staden for å berre vere eit regionsenter for ulike tenestetilbod og handel. Men det skal vi tåle.

Eg bur i Hafstadhagen, rett over vegen frå Hafstad vidaregåande skule. Og eg går til jobb kvar dag, på andre sida av elva, ut mot Øyrane. Kvar dag spaserer eg gjennom fire tiår av mi eiga historie. Eit spesielt nostalgisk slør ligg over dei første 16 åra av livet mitt. Då var framleis ”det gamle Førde” levande: Hafstadvegen, frå Reiakvam Foto til Ungdomshuset Viking, den gamle hovudvegen gjennom Førde. Dagens sentrum Sør.

Førde frå før opninga av Storehagen bru og Handelshuset i 1987. Då dreia sakte makta og æra over på andre sida. Det øydela ikkje mitt Førde, men det endra det. Nok ein gang. Akkurat som SIVA-satsinga på endra grenda Førde til tettstaden Førde tjue tidligare. Brått vart Førde eit skikkeleg handelssenter, som i 97 altså vart by.

Same kva veg eg vel til jobb må eg forbi Viking. I eit par år av livet mitt leid eg meg gjennom Danseskule der. Polka, reinlender, vals og ulike andre dansar eg har gløymt, og seinare Swing. Du kjem til å takke meg seinare sa mor mi. Du kjem til å sette pris på dette når du blir stor. Eg gjorde ingen av delane. Eg sleit meg gjennom åra mest fordi eg var så himla forelska i ei som gikk der. Det er ein av tusen historier som ligg nedfelt i mitt Førde.

Kvar einaste meter av Førde er pepra av ulike historier eg har levd. Lasta til randen med små og store hendingar. Nokre gode, nokre vonde, andre ein kanskje heller skulle gløymt, men som for lengst er blitt ei del av både min og din DNA.

Kvar einaste bygg betyr noko, minner meg om noko, og av og til ulike personar. Hafstadgården, der musikkbutikken Tonus låg i kjellaren. Ein av mine første kjelder inn i rockens verd. Og like ved, bokhandlar Huus – ein oase av bøker og teikneseriealbum, der du kunne virre rundt i timesvis. Spesielt etter at dei fekk Ti-Ti, videobutikken, i andre etasje.
No står det tomt. Eit minne om at noko var betre enn før.
Eg kunne forsett, gata til endes. Fokusgården, Førdes første ”kjøpesenter”, der du kunne handle alt frå daglegvarer, smykke og klokker, sko, klede, elektronikk til å nyte av Narvesen sitt utval av smågodt og lesestoff, klippe håret frisøren eller ta turen på Asbjørn Valakers sin musikkskule, der eg gjorde eit halvhjerta forsøk på å meistre orgel. Der Rådhuset ligg no låg Sølvberghjørnet. Ein oase fylt av smågodt, blad og snop. På andre sida av Langebruvegen, låg eit av Førdes første gatekjøkken Førdes andre musikk og videooase, Musikkcenteret. Og same om eg svingar over Langebrua, eller held fram vidare gjennom Hafstadvegen og tek Storehagen bru, er kvar meter pakka med minner, episodar, hendingar, dagar, timar, år.

I Førde har eg har ledd, gråte, rasa og vore lukkeleg, om kvarandre. Byen har vitna særs mange av mine sorger, og enno fleire av mine gleder. Eg reiste ut i verda på jakt etter meg sjølv. Og etter små og store fall og sigrar, svunnen kjærleik, nye eventyr og utfordringar, så var det i Førde eg fann meg sjølv. Her eg valte å stifte bu. Her eg fann kjærleiken. Her barna mine vart fødd.
For meg var du aldri stygg Førde. Du berre var byen min. Heime. Og alltid i endring. Støtt og stadig svann bitar av gamal historie, og vart erstatta av noko nytt. Mjølkebaren, der eg brukte å ete ertesuppe, følgt av riskrem med raud sos, på byturar som liten, vart til Sogn og Fjordane Kunstmuseum. Det gamle meieriet til Futurum-kvartalen. Det gamle slakteriet til Handelshuset.

Gamle ullsentralen ved Førdekroa er snart blitt til bustadkomplekset Ullsentralen. Alt er i endring. Noko til det betre, noko til det verre. Slik det alltid har vore. Slik det alltid vil være. Ein prøvar, feilar og prøve igjen, betre rusta til å få eit godt resultat. Og utan endring, kva slag by har ein då?

Eg tuslar under Langebrua. Fram til 1833, då første brua her kom, ferja Anders Olson Hafstad folk over her, mot betaling. Brua måtte ein også betale for å nytte, fram til ut på 1850-talet, då kommunen tok over. Ein artig digresjon å ta med seg inn i haustens nye røynd med bompengar.
Eg går opp den vesle steintrappa opp til Sparebanken Sogn og Fjordane, eit bygg og ein bank av litt andre dimensjonar enn den vesle sparebanken som sto her då eg var liten, og går vidare via bankbrua. Eit kjærkomme bidrag til og internkommunikasjonen i Førde, då den kom. No prega av ”franske” hengelåsar og rotnande vedlikehaldsfrie handtak, men like fullt til nytte. Sola bryt gjennom. Nokre andungar flyktar frå elvebredda med sine keitete, men imponerande symjetak som får dei til å fare som små skip over elva.

Gangvegen langs nordsida av elva og brua eg nett gjekk over, er ein av nøklane til Førde sin pågåande ansiktsløfting: Vi har vendt oss meir mot elva, fører nord og sør, aust og vest tettare saman.

Eg spaserer gjennom ”Nynorskens Skog”, med sine små og store kunstariske innslag, og ikkje minst klatreparken. Det har blitt ein oase som stadig fleire førdianarar tyr til.

Elvebredda her var eit fylt av kratt og raskt, skjult bak ein stadig meir forfallen utstillingshall, meir brukt til drikking av folk som ikkje ville bli sett, enn til å rusle, leike, sole seg, ja til og med bade, slik det elvebredda blir no når sola stikk fram. Det er mest som eg ikkje trur det i blant. Eg blir fylt av glede kvar vår, når hengekøyemannen heng opp hengekøya si mellom to tre, og byrjar å lese aviser der om ettermiddagane.

Kanskje er ikkje Førde pen i mange sine auge. Eg verken trur eller meiner det er verdas vakraste by, men sjarmerande på sitt vis. Heilskapen er enno ikkje der han ein gang kjem, håpar eg. Førde kunne vore betre planlagt, og det er bygg her eg gjerne skulle vore utan. Men dei har alle spelt ei rolle. Forma Førde. Bidrege. Nokre av dei er fasa ut, og erstatta av nye. Andre kjem til å bli det, ein dag. Tid leger alle sår. Også dei arkitektoniske.

Det kjem stadig nye oasar for oss som bur her, eller dei som vitjar oss. Og nye stiar, som knyt Førde saman på ein betre måte, og opnar opp for lenger turar. Eg drøymer om eit nettverk av stiar som knyt fjorden saman med området heilt opp til sjukehuset. Eg trur det kjem. Steg for steg. Men det tek tid å endre ein by. Å skape ein by som er tilpassa menneska i den, og ikkje berre behova til ei handels- og servicenæring i kraftig vekst. Ein by veks fram som ein reaksjon på notida. Og i blant blir deler av den ståande att som testament over ein epoke som forsvann før vi vekk komme til hektene.

Det som ein gang var industriområde i Oslo, er i dag dei dyraste bustadområda deira. Sommarfuglen må inn og ut av puppen, før han er flygedyktig. Ja viss kunne Førde vore betre planlagt. Ja visst kunne enkelte bygg vore fjerna, og nokre vore penare. Men diverre er verda ofte slik at naud og hast er byggherre, heller enn arkitektar og byplanleggarar.

Kanskje burde eg bli forbanna kvar gang ein eller annan kryp ut av treverket med påstanden: ”Førde er Norges styggaste by. ” Men eg har slutta å bry meg. Det prellar av. Fordi eg veit sanningane: At påstanden er like lite sann no, som den var då BT-journalist Jan Nyberg starta ryktet i 1987. Den vart ikkje meir sann då lesarane til DN kåra Førde til Norges styggaste by i 2007. Og den blir ikkje noko spesielt sann sjølv om kunsthistorikar Daniel Johnsen brukar Førde som døme på ein stygg bygdeby, utan ein gang å ha vore i byen. Det i seg sjølv er jo smått fantastisk, men han om det.

Ein by er ikkje ein ting. Ingen einsarta ting som kan beskrivast fullt ut i anten ordet stygt, eller ordet vakkert. Å eksisterer er å endre seg. Enten ein er menneske eller by. Ein by inneheld eit vel av ulike funksjonar, bygg, menneske, gater, kunstverk, parkar og anna. Førde har både vakre og stygge sider. I likskap med andre byar. Kva som er det dominerande adjektivet i dine auge er din sak. Eg verken bryr meg eller blir sur om du føler for stygg.
Men fakta er at Førde verken er den styggaste, eller finaste byen i Norge.

Og i all rettferds namn: Førde by fyller 20 år i 2017. Kva pokker er det for ein alder på ein by? Bergen by vart grunnlagt i 1070. Lurer på om det var himla flott der i 1090, eller om dei fekk nokre år til på seg før dommen fall til evig tid?

Nei, lat Førde få vekse inn i seg sjølv. No er tenåra over, og modningsfasen i gang. I løpet av mi tid har det skjedd mykje. Både ting som skjemte Førde, og så ting som gjorde Førde vakrare. Min påstand er at dei i dag skjer meir som bidreg positivt, enn negativt.

Eg er spent. Eg gler meg til å vakse vidare med den vesle, rare, pene byen min, med både stygt, vakker, rart og overflødig inne i seg. Eg ser konturane av noko enno vakrare. Byen min, der eg skal bli gamal. Der eg skal rusle rundt og mate ender eller kva honen ein gjer når ein har bikka 80.
Ein av tinga eg elskar med byen min, er at den alltid utviklar seg. Veks, endrar seg, strekk på seg og vil vidare. Eg gler meg til å sjå kvar den reiser hen dei neste 45 åra.